Buzağı İshali: Nedenleri, Belirtiler ve İlk Müdahale
Buzağı ishali, doğumdan sonraki ilk dört haftanın en sık kayıp kapısıdır. Etken tek değildir. Ölüm çoğu zaman mikrop adından değil, su ve elektrolit kaybından gelir. Sağlam buzağı günde vücut ağırlığının yaklaşık %8–10’u kadar sıvı alır. İshal bunu birkaç saatte dışarı atar. Yazı, hangi etkenin hangi günde görüldüğünü ve ne zaman beklenmeyeceğini ayırır.
Neden olur
İlk günlerde bağışıklık, ağız sütünden gelir. Kolostrum geç veya az verilirse bağırsak açık kalır. Escherichia coli, özellikle doğumu izleyen 24–72 saatte enterotoksinle sıvı çeker. Rotavirüs ve koronavirüs ilk haftada bağırsak çeperini bozar. Cryptosporidium parvum Türkiye sürülerinde sık görülür; çoğu vaka 5–21. gün arasındadır. Giardia daha geç çıkar. Salmonella hem ishal hem ateş yapar, insan için de risk taşır.
Enfeksiyon tek başına yetmez. Islak altlık, kalabalık bölme, ani mama değişimi ve soğuk doğum aynı buzağıyı hazırlar. Sarı, beyaz, yeşil veya kanlı dışkı etkeni tek başına söylemez. Renk ipucudur, teşhis değildir.
Belirti ve sıvı kaybı
İlk işaret sulu dışkı ve emmenin düşmesidir. Hafif vakada buzağı ayakta durur, deri yavaş döner, göz çökmemiştir. Orta vakada ayakta duruş bozulur, ağız kurur, idrar azalır. Ağır vakada yatar, kulak düşer, ayak uçları soğur, göz çukura kaçar. Deri enseden çekilip bırakıldığında 3 saniyeden geç düzeliyorsa sıvı kaybı ilerlemiştir.
Ateş her ishalde yoktur. Soğuk kulak ve düşük rektal ısı, şiddetli kayıpta görülür. Kanlı dışkı, şişkin karın, nöbet veya aynı bölmede art arda ölen buzağı tek hayvan meselesi değildir. Sürü kaydına işlenir.
İlk müdahale
İlk iş ayırmak ve sıvıyı yerine koymaktır. Hasta buzağı kuru, ayrı bölmeye alınır. Emziren inek sağlıklı buzağılarla aynı sulukta tutulmaz. Ağızdan elektrolit, ayakta duran ve yutkunması yerinde olan buzağıya verilir. Süt bir anda kesilmez. Uzun açlık enerjiyi düşürür. Elektrolit ile mama öğünü, veterinerin tarifine göre aralıklı tutulur.
Yatan, yutkunamayan veya şiş karınlı buzağıya zorla şişe verilmez. Sıvı akciğere kaçar. Damar yolu ve asit-baz dengesi klinik işidir. Antibiyotik her sulu dışkıya yazılmaz. Virüs ve Cryptosporidium antibiyotiğe uymaz. İlaç, ateş, kan ve sürü kaydına göre seçilir. Doz, buzağı kilosuna ve etkiye göre veteriner tarafından belirlenir.
Kolostrum ve korunma
Koruma, ishal başladıktan sonra değil, doğum saatinde kurulur. Kaliteli ağız sütü ilk iki saatte, en geç altı saatte verilmelidir. Buzağı vücut ağırlığının yaklaşık %10’u kadar kolostrum, ilk öğünde hedeflenir. 40 kg buzağıda bu, yaklaşık 4 litredir. İkinci öğün 6–12 saat içinde tamamlanır. Refraktometre ile Brix %22’nin altındaki kolostrum zayıf sayılır. Dondurulmuş stok, taze süt yoksa devreye girer. Mikrodalgada kaynatılmaz.
Doğum bölmesi temiz ve kuru olmalıdır. Göbek, doğar doğmaz kurutulur ve dezenfekte edilir. Buzağılar bireysel kulübeye, birbirinin dışkısına değmeden alınır. Mama her öğün aynı ısıda, aynı ölçüde verilir. Kepçe ve biberon her kullanımdan sonra yıkanır. Cryptosporidium birçok dezenfektana dirençlidir. Altlık değişimi, ilaçtan önce gelir.
Aşılama, ineğe gebeliğin sonunda yapılan kolostrum aşılarıyla buzağıya antikor taşır. Buzağının kendi aşısı, kolostrum penceresi kapandıktan sonra düşünülür. Aşı, kirli bölmenin yerine geçmez.
Ne zaman veteriner
Ayakta duramayan, yutkunamayan, kanlı ishali olan, 24 saatte düzelmeyen veya aynı hafta ikinci buzağıyı tutan sürüde beklenmez. Veteriner, dışkı örneği ve sıvı planı için çağrılır. Numune, tedavi başlamadan önce alınırsa etken okunur. Numune yoksa sürü kör ilaç döngüsüne girer.
İnsan teması da kayda girer. Salmonella ve Cryptosporidium buzağı bölmesinden ele geçer. Çizme, önlük ve el yıkama, buzağı protokolünün parçasıdır.
Buzağı ishali neden olur, ilk saatte ne bakılır? Kolostrum gecikirse sıvı kaybı hızlanır. Ayakta duran buzağıda elektrolit, yatan buzağıda veteriner.