Suni Tohumlamada Doğru Zamanlama
Başarılı bir gebelik için suni tohumlamanın doğru zamanda yapılması şarttır. Dişi genital yolda spermatozoonların yaşama süresi, kapasitasyon süreci ve ovumun döllenebilir olduğu süre birlikte değerlendirilmelidir. Çoğu türde spermatozoonlar dişi genital kanalda yaklaşık 24 saat canlı kalır; atlardaki süre daha uzundur. Tavşanda kapasitasyon yaklaşık 4 saat sürer; diğer türlerde bu süre uzayabilir. Ovum ise ovulasyondan sonra kapasite olmuş spermatozoonla karşılaştığında 8–12 saat kadar döllenebilir kalır. Bu nedenle östrusun süresi ve ovulasyonun östrusa göre konumu, tohumlama planının temelini oluşturur.
İneklerde En Uygun Tohumlama Zamanı
En yüksek gebelik oranları, östrusun ortasından sonuna doğru yapılan tohumlamalarda görülür. Östrusun hemen başında yapılan uygulamalarda spermatozoonlar ovulasyondan önce canlılığını yitirebilir. Ovulasyondan önceki 6 saat veya daha kısa sürede yapılan tohumlamalarda ise kapasitasyon tamamlanmadan ovum yaşlanabilir. Ovulasyon sonrası yapılan tohumlamalardan da gebelik elde edilebilir; bunların bir kısmı ovulasyonun beklenenden geç gerçekleşmesine bağlıdır.
Pratik uygulama:
- Kızgınlık sabah ilk kez fark edilirse aynı gün öğleden sonra tohumlanır.
- Kızgınlık öğleden sonra görülürse ertesi gün erken saatte tohumlanır.
- Öğle saatlerinde teşhis edilen hayvanlar aynı gün mümkün olduğunca geç tohumlanır.
Doğru zamanlama, östrusun doğru teşhisine bağlıdır. Ahırda sürekli tutulan ineklerde günde bir kez dışarı çıkarma gebelik oranını yaklaşık %5, günde iki kez çıkarma ise yaklaşık %6 artırır.
Koyunlarda En Uygun Tohumlama Zamanı
En uygun saat konusunda tam bir görüş birliği yoktur. Östrusun başlangıcından sonraki 12–18. saatlerde tek tohumlama yaygın kabul görür. Birçok çalışmada 24 saat içinde iki ayrı tohumlamanın hem gebelik hem ikizlik oranını yükselttiği bildirilmiştir. Ancak ek iş gücü ve zaman nedeniyle bu uygulama her işletmede tercih edilmez.
Keçilerde En Uygun Tohumlama Zamanı
Östrus süresi keçilerde oldukça değişkendir; teşhis zorluğu da bu değişkenliği artırır. En sık bildirilen östrus süresi yaklaşık 36 saattir. Ovulasyon genellikle östrusun bitiminden birkaç saat sonra gerçekleşir. Bu nedenle östrusun sonuna doğru veya hemen sonrasında tek tohumlama yapılabilir. Alternatif olarak östrusun 8–12. saatinde birinci, 12–18. saatinde ikinci tohumlama avantaj sağlayabilir.
Kısraklarda En Uygun Tohumlama Zamanı
Kısraklarda östrus hem uzun hem değişkendir (3–8 gün). Ovulasyon genellikle östrusun bitiminden 1–2 gün önce gerçekleşir. Rektal palpasyon yapılmadan en iyi sonuçlar, östrusun 2. veya 3. gününden başlayarak 48 saat aralıklarla tekrarlanan tohumlamalardan alınır. Son tohumlamadan 48 saat sonra östrus sürüyorsa uygulama tekrarlanır.
Tek tohumlama zorunluysa rektal muayene ile folikül çapı izlenir; 35 mm’ye ulaştığında tohumlama önerilir. Tohumlamadan 2 gün sonra ovaryumlar yeniden palpe edilir; ovulasyon olmamışsa tekrar tohumlanır.
İki folikül varsa durum dikkatle değerlendirilir. İkiz gebeliklerde abort riski yüksektir; bazı yetiştiriciler tohumlamaz, bazıları ise döl verimini %50–75 artırabileceği gerekçesiyle tohumlar. Gebelik muayenesi tohumlamadan 25 gün sonra rektal yolla yapılır. İkiz gebelikte ya her iki konseptus sonlandırılır ya da biri ezilerek tek gebelik bırakılır.
Bazı işletmeler ovulasyonu garanti altına almak için tohumlama anında LH enjeksiyonu kullanır. Folikül çapının kesin ölçümü için ultrason probu palpasyonla ovaryuma karşı tutulur.